Ὁ ἔλεγχος τῆς σκέψεως καί, τελικῶς,τῶν κοινωνιῶν, ἀπὸ ἀρχαιοτάτων ἐτῶν, ἦταν ἕνα κατ’ ἐξοχὴν ἀνομολόγητο ὅπλον, ποὺ τὸν χειρισμὸ τοῦ διέθεταν κυρίως τὰ ἱερατεία.  Ἄλλοτε κάτι τέτοιο ἦταν πλήρως δυνατὸν κι ἄλλοτε μερικῶς, ἀναλόγως τῆς ἐκτάσεως, τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐπιδράσεως αὐτῶν τῶν «πνευματικῶν κέντρων». Ὁπωσδήποτε τὰ ἱερατεία, παγκοσμίως, διέθεταν τέτοιες γνώσεις, τοὐλάχιστον σὲ μεγάλον βαθμό, γιὰ νὰ κατευθύνουν τὶς μάζες. Καί, ὡς γνωστόν, ἀναλόγως τῶν …«ἀναγκῶν» τους, ἔστρεφαν τὶς κοινωνίες κατὰ ποῦ τὰ συνέφερε. Ἕνα τέτοιο παράδειγμα, σχετικῶς πρόσφατον, εἶναι οἱ σταυροφορίες πού, πέραν τῶν ὑποσχέσεων τῆς λεηλασίας, ὁπωσδήποτε, ὡς πρόσχημα, ἐχρησιμοποιήθη καὶ ὁ θρησκευτικὸς φανατισμός. Συνέχεια →